گاه در میانهٔ هیاهوی سالنهای همایش، وزیر نور تنها و بیرمق پروژکتورهای این نمایشگاه، وقتی به رفتوآمد چهرههای رسمی و لبخندهای تشریفاتی روبهروی دوربینهای روابط عمومی نگاه میکنم، این گزارهٔ تلخ در ذهنم جان میگیرد که فرهنگ در روزگار ما تا چه اندازه به یک «مناسک تزیینی» فروکاسته شده است. ما سالهاست که مواجهه با تکانههای تند جامعهشناختی، دگرگونی ذائقهٔ بصری نسل نو و شکاف عمیق ادراکی در ساحت پوشش و سبک زندگی را با سادهترین و در عین حال پرهزینهترین واکنش ممکن پاسخ دادهایم: بریدن روبان یک نمایشگاه تازه، چیدن چند رگال لباس در غرفههایی ایزوله، و ایراد خطابههایی پرطمطراق پیرامون اصالت و هویت. اما واقعیت عریان آن بیرون، در پیادهروهای شهر، در تپش مداوم شبکههای اجتماعی و در انتخابهای بیواسطهٔ نسل تازه، راه خود را میرود و فرسنگها با این سالنهای محصور فاصله دارد.
پرسش بنیادین این است که آیا این دست رویدادها، نشستهای خسته و نمایشگاههای فصلی، اساساً توان ترمیم لکنتهای تببینی، فقر ساختاری مدیا و اختلالات شناختی جامعه را در حوزهٔ مد و پوشش دارند؟ پاسخ صریح، مستدل و فارغ از تعارفات اداری، یک «خیر» قاطع است. این گردهماییها نه تنها زخم را درمان نمیکنند، بلکه با نوعی شبیهسازی دروغین از کارآمدی، توهم حل مسئله را در ذهن تصمیمگیران بازتولید میکنند؛ نوعی مسکّن روانی که تنها کارکردش به تأخیر انداختن مواجههٔ شجاعانه با بحرانهای واقعی است.
برای فهم ریشهٔ این ناکارآمدی، باید از ظاهر ماجرا فراتر رفت. در منظومهٔ فکری من، پدیدهای به نام مد هرگز امری مجرد، منفرد و دوختهشده بر قامتیکمانکن بیجان نیست. مد در حکم یک پازل پیچیده و بههمپیوسته است؛ پازلی که یک تکهاش اقتصاد تولید و کارخانههای بیرمق نساجی است، تکهٔ دیگرش نظام توزیع و زنجیرهٔ تأمین ارزانقیمت، تکهای در ساحت تنظیمگری تصویر و روایت در مدیا قرار دارد، و قطعات دیگر آن با روانشناسی فردیت، نیاز به تمایز و تعلق اجتماعی پیوند خوردهاند. خطا و سادهانگاری متولیان فرهنگی درست در همین نقطه آغاز میشود؛ آنان با باقیچیکردن یک قطعه از این پازل — یعنی صرفِ طراحی فیزیکی چند لباس — و قرار دادنش روی تیترین یک نمایشگاه، انتظار دارند که کلیت این ساختار نامتوازن اصلاح شود. وقتی چرخدندههای صنعتی نچرخند، وقتی اقتصاد رغبتی به سرمایهگذاری بر طرح بومی نداشته باشد، و مهمتر از همه، وقتی رسانههای تصویری ما در خلق کاراکترهای جذاب و باورپذیر دچار لکنت باشند، نمایشگاه چیزی جز دورهٔ میچند طراح با یکدیگر و ثبت فاکتورهای اجرایی برای مدیران نخواهد بود. نمیتوان با بزک کردن یک قطعه، پازلی را که زیرساختهایش معطل ماندهاند کامل کرد.
اما مسئله از این لایهٔ ساختارین نیز عمیقتر است و ما را به ساحت ناپیدا ولی بنیادین «فرامد» میکشاند. فرامد، همان اتمسفر نامرئی گفتمان، زیستبوم معانی، خردهفرهنگها و ادراک پیشینی است که میل، کشش زیباییشناختی و جهانبینی مخاطب را پیش از آنکه دست به انتخاب بزند، مهندسی میکند. جامعهٔ امروز، بهویژه نسل زی، از بحران کمبود پارچه یا فقدان خیاط رنج نمیبرد؛ جامعه درگیر یک جنگ شناختی و اختلال ادراکی در باب تعریف زیبایی، منزلت، آزادی و معنای حضور در جامعه است. این معانی در تالارهای بیانیهخوانی شکل نمیگیرند؛ فرامد در تار و پود فیلمها، در ضربآهنگ سریالهای شبکهٔ نمایش خانگی، در روایتهای تصویری، در بازیهای رایانهای و در اتمسفر تعاملی وب تنفس میکند. مدیر فرهنگی ما متأسفانه هنوز بر این باور سنتی پای میفشارد که مد از روی میز طراحی روی یک کاغذ زاده میشود، در حالی که در هندسهٔ فرامد، مد محصول تخیل جمعی و تصویر ذهنی است. تا زمانی که نتوانیم در ساحت فرامد روایتی باورپذیر، اصیل و مدرن خلق کنیم که با جان جوان امروز گفتگو کند، هرچه در نمایشگاهها به نمایش درآید، از سوی جامعه نوعی تحمیل سلیقه تلقی شده و با یکوت خواهد شد.
در این میان، جایگاه مدیا به طرز دردناکی خالی است و تقلیل رسانه به ابزار پوشش خبری یا ساخت چند گزارش کوتاه تلویزیونی از افتتاحیه، فاجعهبارترین لغزش استراتژیک است. رسانه خود میدان است، نه تماشاچی کنار گود. امروز برای عبور از بنبست کنونی، نیازمند یک بازتعریف انقلابی در فرمت رویدادها هستیم؛ گذار از نمایشگاههای ایستا به سوی زیرساختی پویا به نام «اکسپو مدیا».
اکسپو مدیا دیگر سالنی با غرفههای بیروح نیست؛ بلکه بستری همگرا و تعاملی است که در آن، نمایش فیزیکی با قدرت تحلیل داده، جریانهای زندهٔ پلتفرمی، حضور ارگانیک چهرههای اثرگذار، و خطوط تولید محتوای نمایشی تلفیق پیدا میکند. در اکسپو مدیا، رسانه ذائقهٔ لحظهای جامعه را رصد میکند، آن را به دادههای قابل اتکا برای طراح و کارخانهدار بدل میسازد، و همزمان در تعامل با ناظران، منتقدان و جریان تولید سریال و سینما، بستر اعتمادسازی و میل به مصرف را فراهم میآورد.
اگر خواهان آن هستیم که پوشش امروز جامعه بازتابی از هویت اصیل در کنار زیبایی روزآمد باشد، باید با شجاعت اعلام کنیم که عصر رویدادهای تشریفاتی به سر آمده است. نمیتوان از سالنهایی که بوی انجماد فکری و دیوانسالاری کهنه میدهند، توقع زایش پویایی و طراوت فرهنگی داشت. رفع بحرانهای زیربنایی، نیازمند شجاعت در تغییر ریل است؛ باید به جای گزارشهای کاغذی، به تکمیل قطعات واقعی پازل مد همت گماشت، چرخ صنعت را با هنر پیوند داد، ظرفیت زنده و خلاق اکسپو مدیا را مستقر ساخت، و فراتر از همه، با پذیرش قواعد جهان فرامد، زبان گفتگو با تخیل و ادراک جامعه را از نو آموخت. جامعه منتظر هیچ فراخوانی نمیماند؛ جریان زندگی در رگهای خیابان و صفحات روشن نمایشگرها جاری است، و تنها کسانی در این کارزار باقی خواهند ماند که به جای نمایش دادن تغییر، ساختار آن را در ذهن و عین بازآفرینی کنند.
صدیقه غریبی
نظریهپرداز فرامد و سواد پوشش و مد
