
هنگامی که از پوشاک بومی یک جغرافیا سخن به میان میآید، سادهانگاری رایج ژورنالیستی و نگاه توریستزده رسانهها بیدرنگ به سراغ کلیشههایی دمدستی میرود: چند رنگ تندِ عاریتی، پولکهای براق صنعتی، و تنپوشهایی صحنهای که نه نسبتی با رنجِ اقلیم دارند و نه ریشهای در منطق تولید. سراب، این دالان استخوانسوز میان دو ستبرِ سبلان و بزقوش، بیش از هر اقلیم دیگری قربانی این جعلِ نوستالژیک شده است. سخن گفتن از «لباس سنتی سراب» به مثابه تافتهای جدابافته از حوزه تمدنی آذربایجان، فریبی روششناختی است؛ اما نادیده گرفتن نبوغ کارکردی و هندسه مادی پوشش در این پهنه، خطایی نابخشودنیتر است.

پوشاک تاریخی سراب پیش از آنکه جامه باشد، یک «سپر زیستی» و تجسم عینی دیالکتیک انسان و خاک است. در سرزمینی که سرما شوخیبردار نیست، فرم لاجرم از پی کارکرد میآید. ساختار لایهلایه تنپوشهای مردمان این دیار، یک معماری تنانه بود. آنچه چوپان و دهقان سرابی را سرپا نگاه میداشت، زرقوبرق درباری نبود؛ صراحتِ سترگ نمد و پشم دستریس بود. «کپنک» مردانه در این سامان، تجلی یک شاهکار بدون مؤلف است؛ تنپوشی یکپارچه، بیدرز و دافع رطوبت که با شانههای زاویهدار و استوارش، تنِ آدمی را به سنگری نفوذناپذیر در برابر شلاق بوران بدل میکرد. در این زیستبوم، حتی جزییات پیشپاافتاده نظیر بستن چاروق و پیچش ساقپوشهای پشمی تا زانو، پاسخی دقیق به صخره، برف و گزندگان بود، نه بازیچهای برای خوشامد نگاه نظارهگرانِ شهری.

از دگر سو، در جامه زنان، زیباییشناسی هرگز بر کارایی خروج نمیکرد. زن در زیست سنتی سراب، محور تولید و تداوم معیشت بود. دامنهای پرچین (تومان) همراه با شلوارهای پشمی زیرین، تعادلی غریب میان دو امر متضاد پدید میآورد: حداکثر آزادی در حرکت برای دوشیدن دام و کشتوزرع، در کنار بیشترین درجه صیانت از حرارت تن. جلیقهها و یلهای یراقدوزیشده نیز کارکردی فراتر از آراستگی داشتند؛ دوختن سکههای نقره و طلا بر این پوشاک، در واقع نوعی «بانکداری تنانه» و تدبیر اقتصادی خانواده در زیستِ پرمخاطره و سیال ایلیاتی-روستایی بود. حتی در شیوه گرهزدن چارقد و رنگبندی کلاغهایهای ابریشمی (یایلیق)، کدهای نشانهشناختی غیرقابلانکاری تعبیه شده بود که از وضعیت تأهل تا تعلق خاندانی را با ایجاز تمام بازمیتاباند.
امروز اما با چه مواجهیم؟ با مرگ زیستجهان تولید و ظهور «شبیهسازهای فرمایشی». رسانههای مسلط و جشنوارههای مناسبتی، ردای سنگین، مات و پرابهت زنی را که بوی روناس و پشم گوسفند میداد، با پارچههای نامرغوب پتروشیمیایی و چینهای فانتزی تاخت زدهاند. ما هویت مادی این پوشاک را خلع سلاح کردهایم، خصلت تدافعی و هوشمندانه آن را زدودهایم و سپس پوستهای توخالی از آن را به موزه یا جلوی دوربین فرستادهایم تا صرفاً از «تنوع اقوام» سخن بگوییم.

اگر بخواهیم نقادانه و با منطق چیدمان اصیل فرم به میدان بیاییم، بازگشت به گذشته با ارتجاع حسی و بازتولید فسیلهای تاریخی ناممکن است. نجاتِ این میراث در فهم «منطق فرم و ماده» نهفته است؛ اینکه چگونه نمدینههای بزقوش و تعلیق هوشمندانه دامنهای آذری میتوانند در طراحی معاصر، به مفاهیمی آوانگارد در مهار اقلیم، کاهش مصرفزدگی و خلق زیباییشناسی ارگانیک ترجمه شوند. تا زمانی که این جامه را از ورطه نمایشهای تصنعی بیرون نکشیم و پیوند آن را با اقتضائات زیستی و عقلانیت مادی بازخوانی نکنیم، هر تلاشی برای احیای هویت پوشاک سراب، تنها گرداندن جسدی خوشرنگولعاب در ویترین رسانههای بیمسئله خواهد بود.
صدیقه غریبی
کارشناس مسائل فرهنگی اجتماعی و رسانه
