با این حال، نوجوانان معمولاً راههایی پیدا میکنند تا این نابرابریها را تعدیل کنند. گاهی ترکیب خلاقانه لباسها یا توجه به هماهنگی ظاهری میتواند جایگزین دسترسی به برندهای گرانقیمت شود. به بیان دیگر، آنچه اهمیت پیدا میکند فقط قیمت لباس نیست، بلکه نوع سلیقه و مهارت در استفاده از نشانههای ظاهری است. همین مسئله نشان میدهد که مد در میان نوجوانان صرفاً تابع اقتصاد نیست؛ بلکه با نوعی سرمایه فرهنگی نیز ارتباط دارد.
در سالهای اخیر، نقش رسانههای اجتماعی در این فرایند پررنگتر شده است. نوجوان امروز تنها از همکلاسیهای خود الگو نمیگیرد. تصاویر و ویدئوهایی که در شبکههای اجتماعی میبیند، الگوهای تازهای از پوشش و سبک زندگی را در برابر او قرار میدهد. این الگوها گاهی از فرهنگهای کاملاً متفاوت میآیند و با سرعت زیادی در میان نوجوانان پخش میشوند. اما زمانی که وارد فضای مدرسه میشوند، دچار تغییر میشوند و با شرایط محلی سازگار میگردند.
به همین دلیل، مد در میان دانشآموزان تهرانی ترکیبی از عناصر مختلف است؛ بخشی از آن ریشه در فرهنگ محلی دارد، بخشی از آن از رسانههای جهانی میآید و بخشی دیگر نتیجه خلاقیت خود نوجوانان است. آنها این عناصر را کنار هم میگذارند تا نسخهای از ظاهر و سبک زندگی بسازند که با موقعیت اجتماعیشان سازگار باشد.
اگر از بیرون به این فرایند نگاه کنیم، ممکن است همه این تغییرات جزئی و بیاهمیت به نظر برسد. اما برای نوجوانان، همین جزئیات نقش مهمی در ساختن تصویری از خود دارند. از طریق همین انتخابهای ظاهری است که فرد یاد میگیرد چگونه در یک جمع حضور پیدا کند، چگونه تمایز خود را نشان دهد و چگونه در عین تفاوت، عضوی از یک گروه باقی بماند.
در واقع، مد در محیط مدرسه نوعی میدان تمرین اجتماعی است. نوجوانان در این میدان نخستین تجربههای رقابت نمادین، پذیرش اجتماعی و حتی طرد شدن را تجربه میکنند. آنها یاد میگیرند که ظاهر چگونه میتواند بر نگاه دیگران تأثیر بگذارد و چگونه میتوان از نشانههای ظاهری برای تعریف جایگاه خود استفاده کرد.
به همین دلیل، شاید بهتر باشد مد در میان نوجوانان را نه یک مسئله حاشیهای، بلکه بخشی از فرایند اجتماعی شدن آنان بدانیم. آنچه در نگاه اول فقط تغییر در سبک پوشش به نظر میرسد، در واقع بخشی از تلاشی بزرگتر برای ساختن هویت اجتماعی است؛ هویتی که نوجوان به کمک آن میخواهد در میان دیگران دیده شود و جایگاهی برای خود پیدا کند.
پوریا معصوم زاده مدرس و پژوهشگر هویت اجتماعی